dinsdag 29 november 2011

Over de noodzaak van bronvermelding. Enkele voorbeelden uit de praktijk

Door Olga Remmerswaal-Schreuder

Zeker sinds de opkomst van internet is er veel te doen over het onderwerp bronvermeldingen. Genealogische gegevens, door privépersonen verzameld en op internet geplaatst, worden door anderen zonder bronvermelding in hun werk overgenomen. Daar is op zich niets mis mee: men plaatst doorgaans de informatie op een website opdat andere geïnteresseerden er hun voordeel mee doen.  Het is wel onverstandig, want wanneer de onderzoeker later de gegevens nog eens kritisch wil beschouwen is het handig om te kunnen achterhalen hoe men aan de gegevens gekomen is.

Anders wordt het als iemand de overgenomen gegevens (in boekvorm of digitaal) publiceert zonder verwijzing naar vindplaats of originele onderzoeker. Ik ken een voorval waarbij een genealoog in goed vertrouwen zijn gedcombestand aan een privépersoon ter inzage gaf. Enige tijd later kwam hij zijn levenswerk in boekvorm te koop aangeboden weer tegen. Zonder enige bronvermelding. Dit is een duidelijk voorbeeld van plagiaat waarover de publicist aangesproken werd.

Het is prettig en behulpzaam dat tegenwoordig veel informatie beschikbaar is. De bronnen worden er dikwijls bij vermeld. Zij kunnen worden overgenomen en zo nodig geverifieerd. Dat dit verifiëren niet altijd gebeurt, wordt met een laatste voorbeeld toegelicht.


Op de website van de Koninklijke Bibliotheek wordt een getijdenboek uit het midden van de 15de eeuw getoond (signatuur KB 133 E 17). Een prachtig boekwerk waarvan een groot aantal pagina's online ter inzage is via de KB-website Medieval Illuminated Manuscripts.
KB 133 E 17 fol. 1v
Op het eerste blad (1v), dat vermoedelijk rond 1500 aan het dan al een halve eeuw oude getijdenboek werd toegevoegd, staat een wapenschild dat is toegeschreven aan de familie Van Meetkercke. Ik twijfelde aan de juistheid hiervan, omdat Adolf van Meetkercke (geb. 1528) het wapenschild pas halverwege de 16de eeuw zou gaan voeren. Het wapen lijkt als twee druppels water op dat van de familie Van Reymerswale. De conservator middeleeuwse handschriften van de KB, Ed van der Vlist, besteedde direct aandacht aan mijn vraag en nog dezelfde dag kreeg ik bericht dat mijn veronderstelling wel eens juist kan zijn.
KB 133 E 17 fol. 1r
Op de achterzijde van het toegevoegde blad met het wapen staat de naam Maria Lodick van Reymerswale vermeld, met de toevoeging dat het getijdenboek haar toebehoort en dat zij op 3 mei 1623 is gestorven. Van der Vlist meldt verder dat het wapen nog omstreeks 1580 als dat van Remmerswael werd vermeld, namelijk in het album amicorum van Walraven van Haeften (ca. 1555-1608) (signatuur KB 133 M 95, fol. 13v). Het is dus zeer onwaarschijnlijk dat het wapen in het getijdenboek van de familie Van Meetkercke is.

Hoe deze fout in de bronvermelding kwam is niet meer te achterhalen. De naam Van Meetkercke en het verband met het getijdenboek komt al in een verslag over de aanwinsten van de KB in 1897 voor en is daarna waarschijnlijk steeds overgenomen. Het voorbeeld is wel illustratief voor de fouten die kunnen ontstaan bij bronvermeldingen en overnemen van gegevens.
Met bovenstaande tekst probeer ik de discussie rond bronvermeldingen actueel te houden. Er wordt in het informatietijdperk overal en door iedereen, van enthousiaste genealogen tot wetenschappelijk opgeleiden, vrijelijk geknipt en geplakt en uiteindelijk ziet niemand meer waar iets oorspronkelijk vandaan komt. Bovendien wekt het de indruk dat alle eer de laatste auteur toekomt.

Conclusie:
  • Onderzoekers, amateurs zowel als professionals, moeten niet alleen een bron vermelden, maar deze ook daadwerkelijk verifiëren. Secundaire bronnen die weer naar originele bronnen verwijzen kunnen onbetrouwbaar zijn.
  • Niet alleen de originele bron moet worden genoemd, ook degene die de bron verwerkte, transcribeerde of zodanig bestudeerde dat het tot bepaalde conclusies leidde.
Op deze manier wordt er op een correcte wijze naar bronnen verwezen en wordt iedere betrokkene recht gedaan.

Dit artikel is door de auteur toegezonden aan de redactie van Methodiek dossier@CBG.

dinsdag 1 november 2011

Zoeken naar buitenlandse genealogische gegevens via FamilySearch

FamilySearch is al een tijd bezig om de enorme berg indexgegevens en scans opnieuw te organiseren en te presenteren via de nieuwe website. De met hulp van vele vrijwilligers verzamelde indexen op en scans van  DTB- en BS-gegevens van over de hele wereld vormen een belangrijke bron voor mensen die op zoek zijn naar genealogische basisgegevens in de verschillende buitenlanden.

Startpagina is daarvoor deze beginpagina van familySearch, waar je kunt doorklikken naar verschillende werelddelen en vervolgens weer naar verschillende landen. Binnen de verschillende landen bestaan vaak weer subcollecties. Onlangs werd een grote hoeveelheid gegevens betreffende Duitsland toegevoegd. Dit is voor Nederland van groot belang omdat de héél veel Nederlanders ook deels Duitse voorouders hebben. De indexgegevens van Duitsland zijn verdeeld over drie grote hoofdcollecties met indexgegevens en een groter aantal kleinere deelcollecties met voornamelijk afbeeldingen.

De Duitse hoofdcollecties zijn:
FamilySearch presenteert op deze manier ook gegevens uit veel andere buitenlanden, waaronder de meeste Europese landen. Maar de hoeveelheid Duitse gegevens spant de kroon.

Hoewel zulke collecties een mooi hulpmiddel zijn, zitten er ook nogal wat haken en ogen aan. De indexering is naar Genlias-maatstaven nogal slordig gebeurd. Dat houdt in dat er veel transcriptiefouten zijn gemaakt. Zaken zijn dan verkeerd of onvolledig overgenomen. Het is dus zaak de indexgegevens te controleren aan de hand van een afbeelding van de originele bron. 
Soms kan dit makkelijk doordat op de website van FamilySearch of elders ook de betreffende afbeeldingen online staan. Wanneer dit niet het geval is kan dit eventueel door terug te vallen op de microfilms van FamilySearch. Wanneer je bij de zoekresultaten aan de rechterzijde doorklikt op het pijltje omlaag zie je bij de detailinformatie o.a. het filmnummer. Hier kun je lezen hoe een film kan worden besteld. Dit kan ook via het CBG, waar de film dan kan worden ingezien in de studiezaal te Den Haag.