maandag 3 januari 2011

Datumperikelen: de Franse Tijd

Wijzigingen van rekenstandaarden zijn nooit handig, zeker voor historisch onderzoekers een flinke tijd na dato. Vers in het geheugen ligt bij velen nog de overgang van de gulden naar de euro. Ten tijde van de introductie van de eurobiljetten en euromunten (op 1 januari 2002) wist nagenoeg iedereen dat één euro gelijk stond aan 2,20371 gulden. Daar was een ezelsbruggetje voor dat er via Postbus 51 in werd gestampt:  22 maart 1971, 22 maart 1971, 22 maart 1971.... Die datum stond in digitale notatie voor de omrekenkoers: 22 maart 1971 = 22-03-71 =  2,20371. En anders had je wel zo’n handig eurocalculatortje op zak. Maar net zo min als wij nu de omrekenkoersen van de munteenheden uit de 17e eeuw zomaar kunnen opdreunen, zullen over enkele decennia de onderzoekers die gulden-euro koers nog spontaan kunnen noemen. En dat handige calculatortje ligt al lang met lege batterijen onder in een vergeten lade, als het al niet in de vuilnisbak terecht is gekomen. Onderzoekers moeten dan de omreken koersen gaan opzoeken op het dan geldende equivalent van internet.

Een zelfde soort probleem doet zich voor met datums. We gaan er voor het gemak even van uit dat je onderzoek doet in Nederland en de officiële datums hanteert die ook door de overheid werden gebruikt. Je bent je dan meestal nergens van bewust en hanteert naar goed gebruik in ieder tijdvak de dan geldende kalender. Alleen wanneer je onderzoek doet in een periode waarin kalenderwijzigingen werden doorgevoerd word je geconfronteerd met omrekenproblemen. Vanaf het heden terugkijkend naar het verleden is het eerste probleem de in het oog springende Franse Republikeinse kalender met de voor niet-Franstaligen weinig houvast biedende maandnamen als pluviôse, thermidor etc . Deze kalender was maar kort in zwang. In Frankrijk om precies te zijn van 22 sept. 1792 tot 1 jan. 1806, waarbij tussentijds ook nog eens allerlei aanpassingen werden doorgevoerd.  In feite werd de Republikeinse kalender pas per decreet van 5 oktober 1793 ingevoerd, maar als begindatum van de jaartelling werd toen gekozen voor 22 september 1792, de dag van de stichting van De Republiek. In de Nederland ging de kalender in de Burgelijke Stand  gelden vanaf  17 juni 1796 voor het bij Frankrijk ingelijfde Limburg en Zeeuws-Vlaanderen. Dat geldt uiteraard ook voor het huidige België. In de rest van Nederland vind men datums uit de Republikeinse kalender regelmatig in allerlei officiële documenten, zoals huwelijkse bijlagen.

Zie Wikipedia of Wapedia voor meer informatie over de Republikeinse kalender en een overzicht van de vele tussentijdse aanpassingen die in die 14 jaar werden doorgevoerd. 

Als genealoog reken je die Franse Republikeinse kalender (ook wel Revolutionaire of Napoleontische kalender genoemd)  trouw om naar de Gregoriaanse kalender, die zowel vóór als ná de Franse Tijd in gebruik was.  De meeste stamboomprogramma’s voorzien in een omrekenmodule. Ook StamboomNederland. Maar er zijn ook vele webpagina’s met omrekentabellen en op internet is een aantal calculators te vinden.

Een aardige internet-calculator voor verschillende kalenders (waaronder de Republikeinse) vind je hier (Gentools) en hier. Deze laatste calculator maakt deel uit van een bredere publicatie met veel achtergrondinformatie over kalenders en tijdrekening: Zeitrechnung des Deutschen Mittelalters und der Neuzeit, van H. Grotefend. (Soms is de site moeilijk bereikbaar.) Overigens beschikt ook Stamboom Nederland over een datum-omreken faciliteit.
Voor wanneer je af en toe niet beschikt over internet en toch altijd via je laptop of PC datums wilt kunnen omrekenen is de gratis omrekensoftware van Huib Plankeel een goede oplossing. Die kan men downloaden vanaf zijn website.  
Er zijn ook altijd mensen die de omrekening zelf handmatig willen kunnen doen. Op deze website wordt de werkwijze goed uit de doeken gedaan. En er zijn op internet ook uitgebreide tabellen beschikbaar waar datums gewoon in kunnen worden opgezocht. Eventueel ook te downloaden om onafhankelijk te zijn van internet.

Nadat de republikeinse kalender per 1 januari 1806 werd afgeschaft en de Gregoriaanse kalender werd heringevoerd hebben we in Nederland nog een tijdje met een andere eigenaardigheid te maken gehad. De door Napoleon in Nederland geparachuteerde koning Lodewijk Napoleon (koning van 1806-1810) betoonde zich soms Nederlandser dan de Nederlanders. Hij stimuleerde het gebruik van oud-Nederlandse maandnamen i.p.v. de uit het Latijn afkomstige Gregoriaanse maandnamen.

januari     louwmaand
februari    sprokkelmaand
maart       lentemaand
april       grasmaand
mei         bloeimaand
juni        zomermaand
juli        hooimaand
augustus    oogstmaand
september   herfstmaand
oktober     wijnmaand
november    slachtmaand
december    wintermaand

Deze of sterk gelijkende maandnamen worden ook vaak aangetroffen in middeleeuwse en vroegmoderne (16e en 17e eeuwse) historische bronnen. De NSB bevorderde later in de 20e eeuw ook het gebruik van deze zogenaamd 'goed-Germaanse' benamingen. Maar ‘wijnmaand’ werd onvoldoende Nederlands bevonden en vervangen door ‘zaaimaand’.

Vanuit Frankrijk kwamen in de 18e en 19e eeuw nog een aantal andere voorstellen voor kalenderhervormingen die het in de praktijk niet haalden. Daarbij vielen met name de filosofen Sylvain Maréchal en Auguste Comte op. Zie daarvoor de website van het IISG.

Voor wie graag een naslagwerkje over tijdrekening in de boekenkast heeft staan (sommigen blijven het liefst in papier bladeren) is er natuurlijk de CBG-publicatie In tijd gemeten. Inleiding tot de chronologie, van C.C. de Glopper-Zuijderland, die al vele herdrukken heeft beleefd. Het boekje kan worden besteld via de website. Voor de prijs hoef je het niet te laten, want het kost incl. verzendkosten slechts € 10,- (Vrienden CBG  € 8,-).

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen