woensdag 19 januari 2011

Brongebruik en bewijsvoering

Collega Rob van Drie geeft regelmatig lezingen over het thema brongebruik bij genealogisch onderzoek. Deze lezingen dragen de titel "Uit betrouwbare bron opgetekend". Centraal staat het kritisch gebruik van bronnen, bronverantwoording en bewijsvoering volgens de Kritische Genealogische Methode. Deze is gebaseerd op de zogenaamde Genealogy Research Process Map van de Amerikaan Mark Tucker. De "map" (kaart) en een PowerPoint presentatie van Tucker staan online.


Genealogie Online heeft twee jaar geleden de kaart vertaald in het Nederlands: Genealogisch Onderzoeksproces. Deze is als PDF beschikbaar op de website van Genealogie Online.

De lezing van Rob van Drie wordt regelmatig geactualiseerd en bevat naast een uitleg van de methode ook allerlei voorbeelden van bronnen en het gebruik er van. De PowerPoint presentatie van 45 pagina's (jan. 2011) is beschikbaar gesteld via Slideshare.

Brongebruik en bewijsvoering komen uiteraard ook uitgebreid aan bod in het Stamboomboek, dat eveneens is samengesteld door Rob van Drie.

vrijdag 7 januari 2011

Zoeken op internet - deel 2

Speciale vermelding verdienen historische krantencollecties. Kranten waren en zijn bij uitstek de schriftelijke neerslag van het dagelijkse leven. Alle aspecten van het leven komen hierin aan bod, vaak ook van de eigen voorouders. Dus in websites met digitale kranten is het lekker Googlen. Het mekka daarvan is natuurlijk de de website Historische Kranten van de Koninklijke Bibliotheek. Denk maar eens aan een advertentie voor een bedrijf van een voorouder of een verslag van een rechtzaak of een bijzondere gebeurtenis.

Een apart hoofdstuk vormen hierbij de familieadvertenties. Reeds lang is het in veel families gebruik om middels kleine advertenties in kranten ruchtbaarheid te geven aan geboorten, huwelijken en overlijdens. Het CBG beschikt over een enorme collectie van miljoenen familieadvertenties vanaf eind 18e eeuw, afkomstig uit alle mogelijke kranten. Via de verschillende websites van digitale historische kranten zou het vaak zoeken zijn naar een speld in een hooiberg. In de Collectie Familieadvertenties van het CBG is de succeskans juist heel erg groot. En het is vaak de makkelijkste en soms zelfs de enige manier om persoonsinformatie te verzamelen over mensen wier gegevens via de archieven nog niet openbaar zijn. Het zoeken in de Collectie Familieadvertenties start gewoon via de zoekmachine in de rechter bovenhoek op de website van het CBG. De familieadvertenties van de periode tot 1970 zijn online te raadplegen in de Digitale studiezaal. Zie hier voor meer info over de zoeken in de Digitale studiezaal.


Op zoek naar boeken kent natuurlijk iedereen de mogelijkheid om te zoeken naar en in digitale boeken via Google Books. Iets minder bekend, maar ook een mooie verzameling, vind je bij "Ebook and Texts" van Archive.org.

Omdat sommige mensen nu eenmaal toch liever een papieren boek in handen hebben, en je nooit moet vergeten dat verreweg de meeste boeken nog niet gedigitaliseerd zijn, is het erg handig dat je via Antiqbook vanaf één plaats in de bestanden van honderden antiquariaten kunt zoeken en bestellingen kunt plaatsen. Als je het hier niet vindt...



Archive.org host ook de zogenaamde Waybackmachine. Met deze zoekmachine kun je in een enorm digitaal archief zoeken naar websites die niet meer online zijn, of websites zoals ze er vroeger uitgezien hebben. Ideaal om de informatie van je dode links te achterhalen.

Zoeken op internet - deel 1

Internet is tegenwoordig onontkoombaar, onvermijdelijk en onmisbaar voor familiehistorici. Niet alleen steeds meer archieftoegangen en bronnen staan online, maar ook boekenkasten vol nuttige literatuur is digitaal beschikbaar of tweedehands te koop en door ontelbare genealogen zijn homepages gewijd aan de eigen familie. Alleen is het spoorzoeken op internet net als spoorzoeken in de "echte wereld" iets wat de één beter kan dan de ander. Volgens Thomas MacEntee gebruiken de meeste genealogen maar 10% van de mogelijkheden van Google. Dat lijkt wat overdreven, maar er is hoe dan ook troost: je kunt het leren. Zie deze site voor de instructie Google for Genealogists, met een handleiding in geschrift en een als video (Tip Archiefforum).

Specifiek voor de Nederlandse  genealoog volgt hier een aantal handige tips. Via de genoemde websites komen verdere zoekmogelijkheden vanzelf op je pad. Waarbij we er gemakshalve van uitgaan dat websites zoals Genlias en de Digitale Stamboom geen nadere introductie behoeven. Deze komen overigens toch weer uitgebreid aan de orde bij de eerstvolgende tip.

Erik Hennekam heeft een handige digitale gids gemaakt voor zoeken naar archieven en personen. In die gids een grote hoeveelheid verwijzingen en links naar websites die van grote waarde zijn voor genealogisch onderzoek. Het archiefforum.org is ook een initiatief van Erik Hennekam en wordt door het CBG gekoesterd als partnersite. Hier vind je het laatste archiefnieuws en worden nieuwe digitale toegangen en bronnen gesignaleerd, ingedeeld naar regio of onderwerp. Ook internationaal. In het CBG-kwartaalblad  Genealogie van september 2010 schreef Erik Hennekam een artikel over zoeken naar personen. Het septembernummer staat online. Het artikel vind je vanaf pagina 102.

Geneaknowhow is een initiatief van Hein Vera en Herman de Wit. De website houdt onder de noemer Digitale Bronbewerkingen Nederland en België per plaats c.q. provincie bij welke voor genealogen relevante bronnen online te vinden zijn. Geneaknowhow biedt ook nog een hoop andere features. Een site om regelmatig te bezoeken.

Op de website archieven.nl vind je een enorme hoeveelheid doorzoekbare digitale inventarissen van vele archiverende organisaties in Nederland. Aan steeds meer inventarissen zijn ook weer afbeeldingen van bronnen gekoppeld. Meestal als PDF.

Bij het CBG kun je natuurlijk via de zoekmachine (in de rechterbovenhoek van de homepage)  niet alleen de hele bibliotheek, de archieven en de verzamelingen doorzoeken, maar ook het Genealogisch Repertorium en het Biografisch Repertorium. De zoekresultaten worden gepresenteerd in een overzicht met verschillende categorieën. Beide repertoria verwijzen naar publicaties waarin de gevraagde namen of plaatsen voorkomen, en nodigen uit tot een bezoek aan de CBG-leeszaal of een andere bibliotheek. Een deel van de hits kan digitaal worden geraadpleegd in de Digitale studiezaal van het CBG. Zulke digitale hits worden aangeduid met een speciaal document-icoontje. Zie hier voor méér info over de Digitale studiezaal.

Voor biografisch materiaal is natuurlijk het Biografisch Portaal van Nederland van groot belang. Het CBG is een van de deelnemende organisaties van het Biografisch Portaal. Daarin kan online worden gezocht in de belangrijkste grote biografische naslagwerken van Nederland. De verzameling zal de komende tijd verder groeien. Veel kleinere maar vaak heel erg specifieke biografische naslagwerken zijn vooralsnog niet opgenomen. In die gevallen biedt het Biografisch repertorium bij het CBG vaak een goede toegang.


Wordt vervolgd

maandag 3 januari 2011

Datumperikelen: de Franse Tijd

Wijzigingen van rekenstandaarden zijn nooit handig, zeker voor historisch onderzoekers een flinke tijd na dato. Vers in het geheugen ligt bij velen nog de overgang van de gulden naar de euro. Ten tijde van de introductie van de eurobiljetten en euromunten (op 1 januari 2002) wist nagenoeg iedereen dat één euro gelijk stond aan 2,20371 gulden. Daar was een ezelsbruggetje voor dat er via Postbus 51 in werd gestampt:  22 maart 1971, 22 maart 1971, 22 maart 1971.... Die datum stond in digitale notatie voor de omrekenkoers: 22 maart 1971 = 22-03-71 =  2,20371. En anders had je wel zo’n handig eurocalculatortje op zak. Maar net zo min als wij nu de omrekenkoersen van de munteenheden uit de 17e eeuw zomaar kunnen opdreunen, zullen over enkele decennia de onderzoekers die gulden-euro koers nog spontaan kunnen noemen. En dat handige calculatortje ligt al lang met lege batterijen onder in een vergeten lade, als het al niet in de vuilnisbak terecht is gekomen. Onderzoekers moeten dan de omreken koersen gaan opzoeken op het dan geldende equivalent van internet.

Een zelfde soort probleem doet zich voor met datums. We gaan er voor het gemak even van uit dat je onderzoek doet in Nederland en de officiële datums hanteert die ook door de overheid werden gebruikt. Je bent je dan meestal nergens van bewust en hanteert naar goed gebruik in ieder tijdvak de dan geldende kalender. Alleen wanneer je onderzoek doet in een periode waarin kalenderwijzigingen werden doorgevoerd word je geconfronteerd met omrekenproblemen. Vanaf het heden terugkijkend naar het verleden is het eerste probleem de in het oog springende Franse Republikeinse kalender met de voor niet-Franstaligen weinig houvast biedende maandnamen als pluviôse, thermidor etc . Deze kalender was maar kort in zwang. In Frankrijk om precies te zijn van 22 sept. 1792 tot 1 jan. 1806, waarbij tussentijds ook nog eens allerlei aanpassingen werden doorgevoerd.  In feite werd de Republikeinse kalender pas per decreet van 5 oktober 1793 ingevoerd, maar als begindatum van de jaartelling werd toen gekozen voor 22 september 1792, de dag van de stichting van De Republiek. In de Nederland ging de kalender in de Burgelijke Stand  gelden vanaf  17 juni 1796 voor het bij Frankrijk ingelijfde Limburg en Zeeuws-Vlaanderen. Dat geldt uiteraard ook voor het huidige België. In de rest van Nederland vind men datums uit de Republikeinse kalender regelmatig in allerlei officiële documenten, zoals huwelijkse bijlagen.

Zie Wikipedia of Wapedia voor meer informatie over de Republikeinse kalender en een overzicht van de vele tussentijdse aanpassingen die in die 14 jaar werden doorgevoerd. 

Als genealoog reken je die Franse Republikeinse kalender (ook wel Revolutionaire of Napoleontische kalender genoemd)  trouw om naar de Gregoriaanse kalender, die zowel vóór als ná de Franse Tijd in gebruik was.  De meeste stamboomprogramma’s voorzien in een omrekenmodule. Ook StamboomNederland. Maar er zijn ook vele webpagina’s met omrekentabellen en op internet is een aantal calculators te vinden.

Een aardige internet-calculator voor verschillende kalenders (waaronder de Republikeinse) vind je hier (Gentools) en hier. Deze laatste calculator maakt deel uit van een bredere publicatie met veel achtergrondinformatie over kalenders en tijdrekening: Zeitrechnung des Deutschen Mittelalters und der Neuzeit, van H. Grotefend. (Soms is de site moeilijk bereikbaar.) Overigens beschikt ook Stamboom Nederland over een datum-omreken faciliteit.
Voor wanneer je af en toe niet beschikt over internet en toch altijd via je laptop of PC datums wilt kunnen omrekenen is de gratis omrekensoftware van Huib Plankeel een goede oplossing. Die kan men downloaden vanaf zijn website.  
Er zijn ook altijd mensen die de omrekening zelf handmatig willen kunnen doen. Op deze website wordt de werkwijze goed uit de doeken gedaan. En er zijn op internet ook uitgebreide tabellen beschikbaar waar datums gewoon in kunnen worden opgezocht. Eventueel ook te downloaden om onafhankelijk te zijn van internet.

Nadat de republikeinse kalender per 1 januari 1806 werd afgeschaft en de Gregoriaanse kalender werd heringevoerd hebben we in Nederland nog een tijdje met een andere eigenaardigheid te maken gehad. De door Napoleon in Nederland geparachuteerde koning Lodewijk Napoleon (koning van 1806-1810) betoonde zich soms Nederlandser dan de Nederlanders. Hij stimuleerde het gebruik van oud-Nederlandse maandnamen i.p.v. de uit het Latijn afkomstige Gregoriaanse maandnamen.

januari     louwmaand
februari    sprokkelmaand
maart       lentemaand
april       grasmaand
mei         bloeimaand
juni        zomermaand
juli        hooimaand
augustus    oogstmaand
september   herfstmaand
oktober     wijnmaand
november    slachtmaand
december    wintermaand

Deze of sterk gelijkende maandnamen worden ook vaak aangetroffen in middeleeuwse en vroegmoderne (16e en 17e eeuwse) historische bronnen. De NSB bevorderde later in de 20e eeuw ook het gebruik van deze zogenaamd 'goed-Germaanse' benamingen. Maar ‘wijnmaand’ werd onvoldoende Nederlands bevonden en vervangen door ‘zaaimaand’.

Vanuit Frankrijk kwamen in de 18e en 19e eeuw nog een aantal andere voorstellen voor kalenderhervormingen die het in de praktijk niet haalden. Daarbij vielen met name de filosofen Sylvain Maréchal en Auguste Comte op. Zie daarvoor de website van het IISG.

Voor wie graag een naslagwerkje over tijdrekening in de boekenkast heeft staan (sommigen blijven het liefst in papier bladeren) is er natuurlijk de CBG-publicatie In tijd gemeten. Inleiding tot de chronologie, van C.C. de Glopper-Zuijderland, die al vele herdrukken heeft beleefd. Het boekje kan worden besteld via de website. Voor de prijs hoef je het niet te laten, want het kost incl. verzendkosten slechts € 10,- (Vrienden CBG  € 8,-).